W dzielnicy Biały Kamień, niespełna trzy kilometry od centrum Wałbrzycha, rozciąga się 4,5 hektara poprzemysłowego terenu, który jeszcze w latach 90. tętnił życiem kopalni węgla kamiennego. Dziś to Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia – miejsce, gdzie autentyczne maszyny, zabytkowe budynki i podziemne korytarze opowiadają historię dolnośląskiego górnictwa. Co wyróżnia to miejsce? Przewodnicy. To byli górnicy kopalni Julia, którzy przepracowali tu lata i znają każdy zakamarek.
Zwiedzanie z kimś, kto osobiście zjeżdżał pod ziemię, obsługiwał maszyny i przeżył tę ciężką pracę, to zupełnie inne doświadczenie niż suche fakty z tabliczek informacyjnych.
- autentyczne maszyny górnicze
- przewodnicy z doświadczeniem
- historia górnictwa od XVI wieku
- wieża widokowa z panoramą
- interaktywne wystawy tematyczne
Historia kopalni Julia – od XVIII wieku do muzeum
Węgiel wydobywano w okolicach Wałbrzycha już w XVI wieku, co czyni Dolnośląskie Zagłębie Węglowe najstarszym regionem wydobycia węgla kamiennego w obecnych granicach Polski. W 1770 roku na terenie dzisiejszej dzielnicy Biały Kamień powstała kopalnia Fuchs (po niemiecku „lis”), która funkcjonowała pod tą nazwą aż do 1945 roku. Po wojnie zmieniała nazwy jak rękawiczki – Julia, Biały Kamień, Thorez (na cześć francuskiego komunisty), by ostatecznie wrócić do nazwy Julia.
Przez ponad dwa wieki kopalnia rosła w siłę. Powiększał się obszar wydobywczy, przyłączano kolejne pola, drążono nowe szyby. W szczytowym okresie działalności pracowało tu kilka tysięcy ludzi. Pod Wałbrzychem wydrążono łącznie 254 kilometry tuneli – trudno to sobie wyobrazić, siedząc na powierzchni.
Ostatni wagonik z węglem wyjechał na powierzchnię 20 września 1996 roku. Dwa lata później zakończono likwidację wyrobisk. Ale to nie był koniec – już w 1999 roku otwarto tu Muzeum Przemysłu i Techniki. Prawdziwa rewitalizacja nastąpiła jednak w 2014 roku, kiedy zabezpieczono i udostępniono zwiedzającym cały kompleks zabytkowych obiektów wraz z autentycznym wyposażeniem. W 2015 roku Stara Kopalnia trafiła na listę Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego.
Co zobaczysz podczas zwiedzania Starej Kopalni
Trasa z przewodnikiem trwa około dwóch godzin i prowadzi przez najważniejsze obiekty kopalni. Zaczyna się w Sztygarówce – dawnym biurze sztygarów, które dziś pełni funkcję Centrum Obsługi Zwiedzających. Stamtąd ruszasz przez kolejne pomieszczenia, które kiedyś były sercem kopalnianego życia.
Łaźnia łańcuszkowa to jedno z bardziej charakterystycznych miejsc. Górnicy przechowywali tu swoje ubrania w specjalny sposób – czyste i brudne wisiały na łańcuchach, które można było podciągać pod sufit. W lampowni pobierali lampy i aparaty ucieczkowe przed zjazdem pod ziemię. Dziś w tym pomieszczeniu zobaczyć można wystawy tematyczne: lampy górnicze, mundury galowe, kufle barbórkowe.
Nie każdy wie, że górniczy mundur ma dokładnie 29 guzików – tyle lat miała święta Barbara, patronka górników.
Wieża widokowa to kolejny punkt trasy. Wspinasz się na górę i rozciąga się stamtąd widok na cały teren kopalni oraz Góry Wałbrzyskie. Wieża ma nawet swój oficjalny symbol w systemie wież widokowych: T-22 Stara Kopalnia w Wałbrzychu.
Podziemna trasa to fragment, na który wielu czeka najbardziej. Nie jest długa – przebiega przez dawną sztolnię ćwiczebną i historyczny chodnik odstawy kamienia. Ale nie o długość tu chodzi. W korytarzach zainscenizowano scenki przedstawiające górników przy pracy, pokazano różne rodzaje obudowy chodników, sprzęt i urządzenia używane pod ziemią. Można nawet chwycić za klasyczną „sercówkę” i spróbować szuflować węgiel do wagoników. W podziemnych korytarzach ktoś zadbał nawet o szczegóły – między innymi o szczury, które wyglądają nad wyraz realistycznie.
Park maszynowy i zabytkowe urządzenia
Na terenie Starej Kopalni zachował się imponujący park maszynowy z autentycznymi urządzeniami. Zabytkowe maszyny wyciągowe, plenerowa wystawa maszyn górniczych, budynki zakładu przeróbki węgla, kotłownie, wieże szybów – wszystko to pozostało na swoim miejscu i zostało zabezpieczone. To nie repliki ani makiety. To prawdziwe maszyny, którymi pracowano jeszcze kilkadziesiąt lat temu.
Muzeum Przemysłu i Techniki mieści kolekcję sprzętu górniczego i jego elementów, pamiątki związane z działalnością wałbrzyskich kopalń, materiały audiowizualne i archiwalne. Są tu też działy archeologiczny i geologiczny z bogatymi zbiorami z okolic Wałbrzycha.
W latach 1945-1998 w Zagłębiu Wałbrzyskim tylko pod ziemią zginęło 1031 górników. Pierwsza obudowa stalowa pojawiła się w kopalni dopiero w 1920 roku – wcześniej pod ziemią było tylko drewno.
Lisia Sztolnia – unikalna kopalnia na wodzie
Jednym z najciekawszych elementów historii kopalni jest Lisia Sztolnia, choć dziś nie można jej zwiedzić. W 1791 roku na Lisim Wzgórzu zaczęto drążyć tę niezwykłą sztolnię, która była wypełniona wodą do wysokości około metra. Węgiel transportowano… łodziami. Była to pierwsza tego typu kopalnia w Europie i w XVIII wieku stanowiło to ogromne osiągnięcie techniczne.
Lisią Sztolnię zwiedzały prawdziwe głowy koronowane: król pruski Fryderyk Wilhelm III z żoną, ambasador Stanów Zjednoczonych John Quincy Adams (późniejszy prezydent USA), małżonka cara Mikołaja I czy księżna Izabela Czartoryska, która opisała jej wygląd w swoich pamiętnikach. Kiedy kopalnia została zamieniona na muzeum, trwały prace nad przywróceniem ruchu turystycznego w Lisiej Sztolni. Przygotowano nawet odcinek o długości 1,3 km, ale trudne warunki geologiczne i osuwanie się korytarzy na dolnych pokładach zmusiły do wstrzymania projektu. Schemat działania Lisiej Sztolni można jednak zobaczyć na specjalnej makiecie w muzeum.
Nie tylko górnictwo – co jeszcze oferuje Stara Kopalnia
Choć główną atrakcją pozostaje Muzeum Przemysłu i Techniki z trasą górniczą, na terenie Starej Kopalni działa też Galeria Sztuki Współczesnej, gdzie prezentowane są prace znanych artystów w ramach wystaw czasowych i stałych. Jest też Centrum Ceramiki Unikatowej, gdzie można wziąć udział w warsztatach ceramiczno-garncarskich.
Dla najmłodszych przygotowano SOWA – Strefę Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności, gdzie dzieci mogą bawić się i uczyć w interaktywny sposób. W Sztygarówce działa również hostel – można zarezerwować nocleg w historycznym budynku i zostać na dłużej.
Stara Kopalnia organizuje też różne wydarzenia: Noc Muzeów z tematycznymi trasami, Festiwal Tradycji Górniczych Barbórka, nocne zwiedzanie połączone z inscenizacjami historycznymi, czy zloty detektywów dla dzieci.
Dla kogo jest Stara Kopalnia
To miejsce sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu zarówno edukację, jak i rozrywkę – dzieci zwykle fascynują się podziemnymi korytarzami i ogromnymi maszynami. Miłośnicy historii i techniki docenią autentyczność miejsca i bogactwo eksponatów. Osoby zainteresowane architekturą poprzemysłową zobaczą tu jeden z najlepiej zachowanych i zrewitalizowanych kompleksów górniczych w Polsce.
Warto pamiętać, że trasa obejmuje sporo chodzenia, w tym wchodzenie na wieżę i schodzenie do podziemi. Nie jest to jednak szczególnie wymagające fizycznie. Temperatura w podziemiach jest chłodniejsza niż na powierzchni – warto zabrać coś na wierzch, nawet latem.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Stara Kopalnia znajduje się przy ulicy Piotra Wysockiego 29 w dzielnicy Biały Kamień. Z centrum Wałbrzycha to niecałe 3 kilometry. Na terenie muzeum jest darmowy parking.
Godziny otwarcia: codziennie w godzinach 10:00-18:00. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, wejścia o każdej pełnej godzinie. Ostatnie wejście o godzinie 16:00.
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 45 zł
- Bilet ulgowy: 35 zł
- Bilet rodzinny (2+2): 125 zł
- Dzieci do 5 lat: wstęp bezpłatny
Bilety można kupić online na stronie starakopalnia.pl lub w kasach na miejscu. Zwiedzanie trwa około 2 godzin, ale warto zarezerwować sobie 3 godziny – na oczekiwanie na przewodnika, ewentualnie kawę w kawiarni „Sztygarówka” czy zakup pamiątek.
Dostępne są również audioguidy w języku angielskim, niemieckim i czeskim. Dla grup zorganizowanych można zamówić przewodnika mówiącego po angielsku lub niemiecku – trzeba to zgłosić wcześniej pod numerem 74 667 09 70 lub mailem [email protected].
Większość wystaw dodatkowych w Galerii Sztuki Współczesnej i innych przestrzeniach jest bezpłatna – warto zajrzeć do Sztygarówki i zapytać, co aktualnie można zobaczyć.